Dobry, zaskakująco lekko i płynnie napisany thriller, który od pierwszych stron zachwyca nastrojem, chłodem tatrzańskich grani i niepodrabialnym klimatem Podhala. Maria Gąsienica-Zawadzka stworzyła opowieść, w której intrygująca tajemniczość związana z ludowością i lokalnym folklorem nie odlatuje w stronę taniej fantastyki – przeciwnie, pozostaje mocno zakorzeniona w twardym realizmie, społecznych animozjach i psychologii hermetycznej wspólnoty. To właśnie to zderzenie nadaje fabule doskonałej dynamiki. Akcja nie jest „przegadana”, tempo nie siada, a całość składa się na lekturę, którą z czystym sercem można polecić każdemu miłośnikowi górskiego niepokoju.
O czym jest Ostatni smrek?
Fabuła zabiera nas pod same Tatry – w przestrzeń, która dla turystów bywa pocztówkowym rajem, a dla mieszkańców jest surową, wymagającą ziemią, rządzoną pamięcią dawnych rodów i zaszłości. Kiedy w cieniu górskich lasów dochodzi do makabrycznego odkrycia, lokalny spokój pęka niczym sucha gałąź pod ciężarem śniegu. Odnalezione zwłoki niosą ze sobą pytania, na które nikt z miejscowych nie chce głośno odpowiadać.
Śledztwo zmusza bohaterów do wejścia w głąb podhalańskiej społeczności, gdzie za fasadą góralskiej gościnności kryją się wieloletnie spory o ziemię, rodzinne krzywdy i zmowa milczenia. Każdy kolejny krok w stronę prawdy odsłania powiązania między dawnymi tragediami a współczesną zbrodnią, a tatrzańska przyroda – piękna i śmiertelnie niebezpieczna – staje się bezwzględnym sędzią ludzkich poczynań.
Genius loci Tatr, tatrzański smrek i ludowy fatalizm
Dla kulturoznawcy i filologa Ostatni smrek to bardzo ciekawa lekcja pracy z toposem przestrzeni górskiej i symbolem natury. Tytułowy smrek (świerk) w kulturze karpackiej to drzewo szczególne:
- to strażnik granicy między oswojoną doliną a dzikim, niedostępnym reglem,
- to świadek historii – smreki rosnące na skalistym, ubogim gruncie stają się metaforą twardego, nieustępliwego charakteru górali, którzy wrośli w tę ziemię i nie zamierzają ustąpić przed obcymi,
- to wreszcie symbol samotności i obumierania – „ostatni smrek” niesie w sobie melancholijny motyw końca pewnej epoki, erozji tradycyjnego porządku pod naporem nowoczesności i ludzkiej chciwości.
Autorka w niezwykle zręczny sposób ogrywa motyw ludowości. Wierzenia, przesądy i opowieści krążące między chałupami nie służą tu budowaniu tanich straszydeł, lecz funkcjonują jako język symboliczny, za pomocą którego społeczność oswaja lęk przed nieznanym. Podhalański realizm magiczny zostaje tu sprowadzony do poziomu etnosu i mentalności: ludowe fatum okazuje się w rzeczywistości konsekwencją bardzo realnych, ludzkich grzechów – zawiści, dumy i zdrady.
Rytm narracji bez zbędnych dłużyzn
Największym atutem warsztatowym powieści jest jej lekkość i dyscyplina narracyjna. Gąsienica-Zawadzka unika pułapki, w którą wpada wielu autorów kryminałów regionalnych: nie zamienia powieści w przewodnik krajoznawczy ani w podręcznik gwary stylizowanej na siłę. Język jest zwinny, potoczysty, a dialogi brzmią naturalnie i wiarygodnie.
Dzięki temu, że fabuła nie jest przegadana, intryga toczy się wartko. Autorka świetnie dawkuje napięcie, umiejętnie myli tropy i pozwala czytelnikowi wsiąknąć w ten duszny, a zarazem rześki tatrzański mikroklimat. Równowaga między obyczajowym portretem Podhala a rasowym, trzymającym w napięciu śledztwem została zachowana bez zarzutu.
Podsumowanie
Ostatni smrek to bardzo udany, klimatyczny i bezpretensjonalny thriller, który udowadnia, że w motywie tatrzańskich tajemnic wciąż bije świeże źródło literackiej energii. Gęsty nastrój, szacunek dla lokalnego folkloru i dynamiczna, nieprzegadana akcja czynią z tej książki wyborną pozycję na jeden lub dwa intensywne wieczory.
Dla wszystkich, którzy cenią górskie kryminały z duszą i wyrazistym tłem kulturowym – pozycja zdecydowanie warta uwagi.


No responses yet