Gęsta atmosfera, zima stulecia i niemal całkowicie odcięta od cywilizacji tytułowa przestrzeń – w takim anturażu tragedia po prostu musiała się wydarzyć. Takie miejsca wręcz proszą się o katastrofę! Michał Śmielak po raz kolejny udowadnia, że doskonale wie, jak stworzyć duszny, przeszywający chłodem nastrój, od którego nie sposób się oderwać. Jest tu skrzętnie skrywana przez lata tajemnica, jest wyraźny pierwiastek ludowości i grozy wymykającej się logicznemu porządkowi świata, jest wreszcie zbrodnia: nagła, zaskakująca i na pozór niewytłumaczalna. To się po prostu bardzo dobrze czytało!
O czym jest Osada?
Fabuła skupia się wokół hermetycznej, odizolowanej od reszty świata osady w Karkonoszach, w której codzienność toczy się według własnych, niepisanych praw. Prawdziwy punkt zapalny stanowi jednak zima stulecia na przełomie 1978 i 1979 roku – bezwzględny żywioł odcina mieszkańców od świata zewnętrznego, a w zamkniętej społeczności dochodzi do makabrycznych, niewyjaśnionych zdarzeń i śmierci, o których nikt nie chce głośno mówić.
Współcześnie, w 2023 roku, echa tamtych wydarzeń powracają ze zdwojoną siłą. Kiedy w tajemniczych okolicznościach dochodzi do kolejnej zbrodni, staje się jasne, że karkonoski śnieg i czas nie zdołały pogrzebać wszystkich grzechów. Aby rozwikłać zagadkę teraźniejszości, trzeba przedrzeć się przez mur milczenia i dotknąć koszmaru sprzed ponad czterech dekad.
Genius loci Karkonoszy, zima stulecia i topos wyspy
Z perspektywy kulturoznawczej i filologicznej Osada to fascynujący popis pracy z przestrzenią i archetypami. Śmielak mistrzowsko ogrywa topos wyspy (przestrzeni izolowanej). Choć akcja toczy się w górach, zasypana śniegiem osada funkcjonuje dokładnie tak jak odcięta przez sztorm wyspa w klasycznych kryminałach Agathy Christie czy gotyckich opowieściach grozy:
- Zima stulecia (1978/1979) nie jest tu jedynie tłem historycznym, ale potężnym żywiołem granicznym, który unieważnia prawa cywilizacji,
- Śnieg i mróz działają ambiwalentnie – z jednej strony konserwują zbrodnię i zacierają ślady, z drugiej zaś potęgują klaustrofobię, zmuszając bohaterów do konfrontacji twarzą w twarz ze złem,
- Karkonoski mikrokosmos staje się przestrzenią liminalną, w której natura dominuje nad człowiekiem, obnażając jego bezradność.
Równie intrygująco wypada element ludowości i folkloru. Opowieści mieszkańców, podszyte lękiem przed tym, co czai się w leśnych ostępach, wprowadzają do kryminalnej intrygi posmak polskiego folk horroru. Groza w tych narracjach wymyka się racjonalnemu, logicznemu porządkowi świata – granica między realnym psychopatycznym zagrożeniem a mityczną klątwą miejsca staje się niepokojąco cienka.
Polifonia czasowa: dwie linie, jeden labirynt
Śmielak poprowadził intrygę w niezwykle przemyślany sposób. Dwutorowa narracja (plany czasowe 1978 i 2023 roku) pozwala czytelnikowi obserwować wydarzenia z dwóch z pozoru odległych perspektyw. Ten zabieg kompozycyjny buduje znakomitą dynamikę: autor dawkuje informacje, podrzuca mylne tropy i pozwala nam powoli łączyć kropki.
Oba plany czasowe – niczym dwa ramiona kleszczy – przecinają się w jednym punkcie: w tytułowej osadzie. Przeszłość nie jest tu tylko retrospekcją; to żywy, zjadliwy organizm, który determinuje teraźniejsze wybory i domaga się zadośćuczynienia.
Podsumowanie
Właśnie za ten niepodrabialny nastrój tajemniczości, wyczuwalne w każdym rozdziale napięcie i magnetyczny mrok tak bardzo cenię Michała Śmielaka. Autor udowadnia, że potrafi znakomicie łączyć rasowy, precyzyjnie skonstruowany kryminał z elementami opowieści niesamowitej i głębokim klimatem polskiej prowincji.
Osada to lektura wciągająca, chłodna niczym karkonoski wiatr i trzymająca w niepewności aż do samego finału. Zdecydowanie warto po nią sięgnąć!


No responses yet