Wnyki. Kościół Chrystusa Mściwego [2021] – Michał Śmielak – recenzja

Mam ogromny dylemat z tą książką. Z jednej strony wciąż odzywa się we mnie sentyment i zaufanie do Michała Śmielaka – to autor, który bez wątpienia ma sprawne pióro, potrafi pisać plastycznie i ma swoje grono wiernych czytelników. Z drugiej jednak strony sam zamysł oraz konstrukcyjna tkanka Wnyków po prostu do mnie nie przemawiają. Przez niemal całą lekturę towarzyszyło mi męczące wrażenie, że balansuję na niebezpiecznej granicy banału, fabularnej przewidywalności i sztucznie pompowanego suspensu. Zamiast magnetycznego mroku, dostałam powieść, która w wielu miejscach okazuje się po prostu nużąco przegadana, a jej wymowa światopoglądowa pozostawia po sobie wyraźny niesmak.

O czym są Wnyki?

Fabuła zabiera nas w surową, odciętą od świata przestrzeń Karkonoszy. W zasypanej śniegiem, odizolowanej wiosce dochodzi do serii niepokojących zdarzeń, zaginięć i brutalnych zbrodni, których geneza zdaje się sięgać fanatycznych wierzeń, hermetycznych rytuałów oraz działalności samozwańczego Kościoła Chrystusa Mściwego.

Główny bohater, Kosma Ejcherst – były policjant obciążony bolesnym bagażem doświadczeń i osobistą tragedią – zjawia się w tym nieprzyjaznym mikrokosmosie, by podjąć prywatne śledztwo. Szybko trafia w sam środek lokalnej zmowy milczenia, gdzie za każdym rogiem czają się wnyki: zarówno te dosłowne, kłusownicze, jak i metaforyczne pułapki zastawione przez ludzi opętanych ideologiczną nienawiścią.

Konstrukcyjna mielizna: retoryka zamiast suspensu

Z perspektywy teorii narracji największą bolączką Wnyków jest brak dyscypliny w prowadzeniu dialogów. Niejednokrotnie odczuwałam szczerą frustrację wywołaną przedłużającymi się rozmowami, które w żaden sposób nie popychały akcji do przodu:

  • Iluzja dynamiki: dialogi nie wnosiły nowej wiedzy do intrygi kryminalnej ani nie zmieniały wektorów śledztwa,
  • Brak psychologizacji: konwersacje nie poszerzały portretu bohaterów ani nie pogłębiały ich psyche, sprawiając wrażenie waty słownej mającej jedynie powiększyć objętość tomu,
  • Sztuczny suspens: tajemnica nie wynikała organicznie z narastającej atmosfery zagrożenia, lecz była kreowana przez mechaniczne zawieszanie głosu i wielokrotne powtarzanie tych samych ostrzeżeń.

Sami bohaterowie również sprawiają wrażenie mocno tendencyjnych – są papierowi, pozbawieni wielowymiarowości i psychologicznej głębi. Nawet przeszłość Kosmy Ejchersta i tło dramatycznych wydarzeń z jego życia, które miały nadać protagoniście rys tragiczny, nie ratują tej kreacji przed schematyzmem typowym dla przeciętnego kryminału noir.

Stereotypizacja sacrum: jednostronność i publicystyczny pamflet

Dla kulturoznawcy i filologa najbardziej problematycznym, a zarazem niechlubnym elementem powieści okazało się ujęcie motywów religijnych. Śmielak sięga po topos sekty i religijnego wypaczenia, jednak zamiast subtelnej wiwisekcji mechanizmów manipulacji czy socjologicznego studium fundamentalizmu, serwuje czytelnikowi mocno zlewicowany, skrajnie stereotypowy i spłaszczony obraz Kościoła Katolickiego.

I o ile w pełni uznaję wolność twórczą autora oraz prawo fikcji literackiej do bezkompromisowej satyry czy krytyki instytucji, o tyle obraz nakreślony we Wnykach razi brakiem zniuansowania:

  • instytucja i wierzący zostają sprowadzeni do karykatury – pozbawionej jakichkolwiek wewnętrznych napięć, światła czy autentycznego wymiaru duchowego,
  • krytyka zamiast literackiego dramatu przybiera formę publicystycznego uproszczenia, w którym każda figura związana z wiarą musi być albo zdemoralizowana, albo skrajnie naiwna,
  • zabieg ten okazuje się niepełny, krzywdzący, naciągany i w swoim ostatecznym wydźwięku boleśnie płytki.

Zamiast intrygującego zderzenia racji i moralnego wielogłosu, na pierwszy plan wysuwa się ideologiczna teza, która zabija autonomiczną siłę opowieści kryminalnej.

Podsumowanie

Wnyki to dla mnie spore rozczarowanie, zwłaszcza w zestawieniu z późniejszymi, o wiele dojrzalszymi i klimatycznymi powieściami Śmielaka, takimi jak Osada czy Czarne Morze. Sprawne rzemiosło językowe autora to za mało, by przykryć przewidywalność intrygi, przegadane dialogi i papierowość postaci.

Powieść, która mogła być intrygującym thrillerem o sekcie w karkonoskim mateczniku, ugrzęzła we własnych fabularnych pułapkach i publicystycznym zacietrzewieniu. Pozostaje po niej wyraźny niedosyt i estetyczny niesmak.

Fabuła i tempo akcji
Kreacja bohaterów
Styl i język
Konteksty i motywy
Klimat i emocje
OCENA:

KATEGORIE

Kryminał

No responses yet

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *