“Pan Mercedes” to zdecydowanie jedna z tych powieści Stephena Kinga, która przyniosła mi najlepszą z możliwych rozrywkę. I – o paradoksie! – mało tutaj Kinga w Kingu. A jednak smaczne i budzące apetyt na więcej.
By jednak zrozumieć fenomen “Pana Mercedesa” warto rozłożyć tę powieść na czynniki pierwsze. Jakie? Narracja. Bohaterowie. Aluzje i gra z czytelnikiem.
Narracja
Kiedy rozpoczyna się historia tytułowego Pana Mercedesa, poznajemy ją z bardzo przewidywalnej perspektywy. Najpierw dość obiektywne wprowadzenie w historię, wyróżniające się brakiem przywiązania do któregokolwiek bohatera, a zaraz potem – mocne i niemal intymne wejście w świat emerytowanego detektywa, Billa Hodges’a. Oczywista oczywistość, można by rzec, w szczególności dla powieści detektywistycznej.
Ale kiedy już zyskujemy, jako czytelnicy, grunt pod nogami i zaczynami podążać tą ścieżką, Stephen King wyrzuca nas poza strefę komfortu i wprowadza wprost do jaskini lwa, a dokładniej… świata Brady’ego Hartsfield’a, tytułowego mordercy.
I tak też, rytmicznie, rozdział po rozdziale, odkrywa King przed nami kolejne puzzle tej niezwykłej układanki. Co więcej – systematycznie zbliża oba światy do siebie. Na początku jedynie dość niewinnie ociera je o siebie (kiedy np. Brady wspomina, jak, w charakterze lodziarza, obserwował detektywa). Potem jednak trajektoria obu dróg staje się oczywista – zmierzają w tym samym kierunku, ścigając się z czasem i z sobą nawzajem.
Dzięki takiemu zabiegowi mamy do czynienia ze stale narastającym napięciem. Proces ten można przyrównać do ramion trójkąta równoramiennego, które ostatecznie potykają się w wierzchołku. Tak też wygląda kryminalna gra Billa Hodgesa i Brady’ego Hartsfield’a.
Bohaterowie
Kolejnym mocnym punktem tej historii są postaci. Jest ich pięć: Bill Hodges, Brady Hartsfield, Janey Patterson, Holly Gibney i Jerome Robinson.
Bill Hodges (detektyw) & Brady Hartsfield (Pan Mercedes)
Postaci Billego i Brady’ego rozwijane są równolegle, wraz z fabułą. Obie postaci są przez Kinganiezwykle dobrze zarysowane. Mają wyraźną, konsekwentnie utrzymaną przez wszystkie wydarzenia strukturę psychologiczną. Są przez to nieco tendencyjni i uzależnieni od siebie nawzajem. Bill jest “tym dobrym”, a Brady “tym złym”. Gdyby któregoś z nich zabrakło przed finałem – czar by prysł. Napięcie rozmyłoby się we mgle. Dlatego też King zdecydował się na bardzo trudny zabieg – systematycznego rozwijania każdej z postaci – osobno, a jednak razem. Obaj bohaterowie ciągle pozostają zwróceni ku sobie – cechuje je wyraźne ukierunkowanie, przez co nic poza celem ich aktualnego działania się nie liczy. To z jednej strony czyni z “Pana Mercedesa” maleńki obrazem w całej galerii sztuki współczesnej, daleki od zachwycających zmysły panoram, ale z drugiej – warunkuje też dynamikę, pomaga utrzymać rytm i nastrój. Stanowi więc serce powieści, bez którego żaden kolejny rozdział nie miałby prawa bytu.
Holly Gibney & Jerome Robinson
To kolejna, niezwykle ciekawa para, która – w przeciwieństwie do detektywa i Pana Mercedesa, nie działa na zasadzie kontradykcji, ale uzupełnienia. Jerome, jako prawa ręka Billa, staje się “pełnowartościowym” pomocnikiem dopiero przy Holly. Nie dlatego, że czegokolwiek mu brakuje – czy wiedzy, czy też sprytu. Wręcz przeciwnie – w obu tych aspektach niejednokrotnie zdaje się wyprzedzać podstarzałego detektywa. Jednak to dopiero przy współpracy z Hollyrozwija swoje umiejętności. Niejednokrotnie też można odnieść wrażenie, że staje się realizatorem jej pomysłów. To dość stary, utarty we wszelkich formach wyrazu artystycznego podział, który niemal zawsze się sprawdza. Mózg i mięśniak. Intelekt i siła. Sherlock i Watson. Kudłaty i Scooby-Doo. Holly i Jerome.
Janey Patterson
Mam wrażenie, że Janey jest wielce niedocenianą postacią tej powieści. Pozornie – ozdobą fabuły. Miłą dla oka i wyobraźni miłostką detektywa. Jest jednak w niej coś więcej. To przede wszystkim dojrzała, 44-letnia kobieta o wyjątkowej urodzie. Wprowadza więc do mrocznego i mocno kawalerskiego życia Billa mocny, estetyczny akcent. Jej obecność daje więc czytelnikowi wytchnienie – prostą przyjemność lektury.
Stanowi też postać, z którą bardzo szybko się wiążemy. Jest zdecydowana, dominująca, bogata, bezpośrednia, stanowcza, ale i kobieca, delikatna, wrażliwa i odważna. Nieco wyidealizowany obraz, ale w mrokach gęsto tkanej powieści “Pana Mercedesa“, jest to niedostrzegalne. Wręcz przeciwnie – stanowi momentami jedyne światło.
Aluzje
Ostatnim smaczkiem, na który warto zwrócić uwagę jest gra, którą Stephen King podejmuje z czytelnikiem. Z jednej strony są to żarty – np. gdy sam przywołuje swoje nazwisko, w odniesieniu do ukształtowanego już za nim pewnego bagażu kulturowego (chodzi oczywiście o grozę). Innym – prowadzi całkiem poważną rozgrywkę – jak wtedy, gdy w rozmyślaniach Pana Mercedesa przywołuje Nietzschego.
Trzeba więc przyznać, że eksperyment Kinga z powieścią detektywistyczną wszystkim wyszedł na dobre. Jak widać, warsztat pisarski autora “Pana Mercedesa” jest na tyle bogaty, że nie musi on uciekać się do surrealistycznych sztuczek, by utrzymać czytelnika w napięciu i niepewności. “Pan Mercedes” to dla mnie jedna z tych nielicznych pozycji, które pochłania się jednym tchem.


No responses yet