Filary Ziemi [1989] – Ken Follett – recenzja

Jedna z najpiękniejszych i najbardziej poruszających powieści, jakie miałam okazję przeczytać. Ken Follett stworzył dzieło monumentalne, w którym odnalazłam dosłownie wszystko, za co kocha się wielką, epicką literaturę: zachwycający kalejdoskop różnobarwnych, wyrazistych bohaterów oraz nagłe przebłyski gwałtownej akcji, które z bezwzględną siłą przecinają pozornie leniwy, codzienny bieg zdarzeń nagłymi i nieraz drastycznymi dramatami. Jest tu szczera miłość, odrobina czystego romantyzmu, porywające opisy bitew, napadów i politycznych intryg, a nade wszystko – plastyczne, wręcz malarskie obrazy, w których światło staje się głównym narratorem.

Z tą książką doświadcza się całej skali ludzkich emocji: od wzruszenia i estetycznego zachwytu, przez głębokie poruszenie, aż po autentyczny gniew i bezsilną irytację wobec bezprawia. To dzieło pełne – nieprawdopodobnie bogate we wszystko, co słowo pisane ma do zaoferowania.

O czym są Filary Ziemi?

Akcja osadzona jest w XII-wiecznej Anglii, w mrocznym okresie wojny domowej zwanej Anarchią, gdy po śmierci króla Henryka I kraj pogrąża się w krwawym chaosie walk o tron między Stefanem z Blois a cesarzową Matyldą. W centrum tej historycznej zawieruchy znajduje się Kingsbridge – niewielka osada z podupadającym klasztorem, w której wizjonerski przeor Philip marzy o wzniesieniu ku chwale Boga nowej, wspaniałej katedry.

Jego pragnienie splata się z losem Toma Budowniczego – ubogiego mistrza murarskiego, który całe życie marzy o stworzeniu budowli doskonałej, a także z tajemniczą Ellen i jej niezwykłym synem Jackiem, wyzutą z praw majątkowych szlachcianką Alieną oraz demonicznym, pałającym żądzą władzy i zemsty Williamem Hamleigh. Budowa świątyni trwa dziesięciolecia, stając się tłem dla walki dobra ze złem, miłości z nienawiścią i chciwości z niezłomną wiarą.

Gotyk, teologia światła i topos budowy świątyni

Z perspektywy kulturoznawczej i filologicznej Filary Ziemi to arcydzieło ukazujące przełom romańsko-gotycki jako wielką rewolucję duchową i cywilizacyjną. Follett z ogromną erudycją wprowadza czytelnika w świat średniowiecznego rzemiosła, traktując architekturę nie jako martwą dekorację, lecz jako żywy symbol ludzkiej kondycji:

  • Światło jako bohater i narrator (metafizyka światła): Przejście od przysadzistych, mrocznych sklepień romańskich do strzelistych, gotyckich łuków i wielkich witraży to triumf średniowiecznej koncepcji lux i claritas(rozwijanej m.in. przez opata Sugera z Saint-Denis). Światło wpadające przez rozety Kingsbridge nie jest zwykłym zjawiskiem fizycznym – to widzialna emanacja łaski, prawdy i boskiego porządku w świecie zdominowanym przez wojnę i błoto.
  • Topos wznoszenia katedry: Budowa świątyni funkcjonuje jako axis mundi – oś porządkująca cały mikrokosmos społeczny. Katedra spaja skłócone stany: łączy chłopa, rzemieślnika, mnicha i arystokratę w jednym, wspólnym wysiłku transcendentnym, dając im poczucie sensu przekraczającego jednostkowe, kruche życie.
  • Dialektyka sacrum i profanum: Pisarz bez upiększeń pokazuje zderzenie duchowych ideałów z brutalną rzeczywistością feudalną. Za murami klasztoru toczy się bezwzględna gra o lenna, podatki i wpływy, w której biskupi okazują się cynicznymi politykami, a szlacheckie bandy bezkarnie palą całe wsie.

Emocjonalna polifonia i dynamika żywiołów

Największy kunszt Folletta objawia się w prowadzeniu narracji. Powieść liczy niemal tysiąc stron, a jednak ani na moment nie traci wewnętrznego napięcia. Autor operuje mechanizmem kontrastu: po nastrojowych, wyciszonych partiach poświęconych ciosaniu kamienia czy rodzącemu się uczuciu między Jackiem i Alieną, nagle następuje brutalne uderzenie – najazd zbrojnych, gwałt, pożoga, zdrada w kuluarach władzy.

Bohaterowie są rozpisani na pełną paletę barw: Philip urzeka mądrością i pragmatyzmem, Aliena imponuje chartem ducha i kupiecką determinacją, a William Hamleigh budzi tak czystą, pierwotną nienawiść, że każda jego nikczemność wywołuje w czytelniku fizyczny wręcz opór. To rzadki dar – sprawić, by fikcyjne postaci z XII wieku wzbudzały tak intensywne, żywe i bezkompromisowe emocje.

Podsumowanie

Filary Ziemi to literatura totalna, w której epicki rozmach spotyka się z dbałością o najdrobniejszy detal obyczajowy i historyczny. Ken Follett stworzył sagę ponadczasową – o pasji silniejszej niż wojna, o pięknie potrafiącym wyrosnąć ze zgliszcz i o świetle, które zawsze rozprasza nawet najgłębszy mrok.

Powieść kompletna, zachwycająca i niezapomniana. Bezdyskusyjna, mocna dziewiątka.

Fabuła i tempo akcji
Kreacja bohaterów
Styl i język
Konteksty i motywy
Klimat i emocje
OCENA:

No responses yet

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *