O dziewięciu tomach cyklu z Igorem Brudnym, fascynacji ludzkim okrucieństwem, estetyce grozy i świecie, w którym największym zagrożeniem nie zawsze jest morderca.
Są pisarze, którzy wprowadzają czytelnika do świata zbrodni, by ostatecznie wyprowadzić go z powrotem na bezpieczny grunt. Zagadka zostaje rozwiązana, sprawca zdemaskowany, a rzeczywistość — przynajmniej na chwilę — odzyskuje pozory normalności. Przemysław Piotrowski zdaje się mieć znacznie mniej optymistyczne wyobrażenie o naturze zła. W jego powieściach schwytanie mordercy rzadko przynosi prawdziwe oczyszczenie. Za jedną zbrodnią kryje się następna, za pojedynczym okrucieństwem cały system przemocy, a za najbardziej przerażającym zwyrodnialcem społeczność ludzi, którzy przez lata nie chcieli niczego widzieć.
W tym świecie nie wystarczy odnaleźć sprawcy. Trzeba jeszcze zmierzyć się z odkryciem, że jego istnienie niekoniecznie było przypadkiem.
Dziewięciotomowy cykl o Igorze Brudnym, rozpoczęty Piętnem w 2020 roku, a rozwijany aż po Markiza z 2026 roku, jest szczególnym przykładem literatury kryminalnej konsekwentnie przekraczającej granicę między śledztwem a grozą. Piotrowski korzysta z tradycyjnych mechanizmów powieści policyjnej, lecz nasyca je obrazami i tematami charakterystycznymi dla thrillera psychologicznego, horroru cielesnego, gotyckiej opowieści o tajemnicy oraz brutalnej krytyki społecznej.
Jego świat przedstawiony jest niemal demonstracyjnie pozbawiony niewinności. Ofiary doświadczają cierpienia przekraczającego granice zwyczajnej przemocy, zbrodniarze często działają z przerażającą pomysłowością, a instytucje, które powinny gwarantować bezpieczeństwo, okazują się równie skażone jak środowiska przestępcze.
Byłoby jednak zbyt łatwo sprowadzić literacką tożsamość Piotrowskiego do makabry.
Najbardziej charakterystyczną właściwością jego pisarstwa nie jest bowiem samo przedstawianie okrucieństwa, lecz konsekwentne pozbawianie czytelnika przekonania, że istnieją miejsca, ludzie i instytucje całkowicie wolne od jego obecności.
To ważne rozróżnienie. Przemoc może szokować, ale dopiero jej zakorzenienie w pozornie normalnej rzeczywistości czyni ją naprawdę niepokojącą.
Jednocześnie trudno nie postawić pytania, czy autor zawsze potrafi zachować równowagę między głębią zła a jego widowiskowością. Czy szczegółowo przedstawiane tortury, okaleczenia i psychopatyczne zachowania rzeczywiście pomagają zrozumieć ludzką naturę? Czy niekiedy stają się przede wszystkim sposobem na wywołanie coraz silniejszej reakcji odbiorcy?
Odpowiedź wymaga przyjrzenia się nie tyle kolejnym przygodom komisarza Brudnego, ile mechanizmom, dzięki którym Piotrowski tworzy własną literacką rzeczywistość.
Piętno, czyli zło, które zaczyna się przed narodzinami zbrodniarza
Pierwsza powieść cyklu ustanawia zasadę, która powraca w całej późniejszej twórczości autora: teraźniejsza zbrodnia jest często konsekwencją krzywdy wyrządzonej wiele lat wcześniej.
Piętno rozpoczyna historię, w której Igor Brudny, warszawski policjant o trudnym charakterze i niejasnej przeszłości, musi powrócić do Zielonej Góry. Powodem jest seria wyjątkowo brutalnych przestępstw oraz pojawienie się człowieka łudząco do niego podobnego.
Już sam motyw sobowtóra nadaje opowieści wymiar wykraczający poza tradycyjną zagadkę kryminalną.
W literaturze gotyckiej i psychologicznej sobowtór od dawna funkcjonuje jako figura rozszczepionej tożsamości. Pozwala przedstawić konflikt między człowiekiem a jego wypieranym obrazem, między społeczną maską a tym, co ukryte, niechciane lub nieakceptowane.
Od Sobowtóra Dostojewskiego po Doktora Jekylla i pana Hyde’a Stevensona podwójność człowieka bywała sposobem opowiadania o niestabilności osobowości i ciemnych stronach ludzkiej natury.
U Piotrowskiego motyw ten zostaje wykorzystany przede wszystkim w konstrukcji kryminalnej zagadki. Jego znaczenie można jednak odczytać szerzej.
Brudny zostaje zmuszony do konfrontacji z kimś, kto nosi jego twarz, lecz reprezentuje zachowania, od których komisarz próbuje się odróżnić.
Pojawia się pytanie o granicę pomiędzy podobieństwem a tożsamością, biologicznym pochodzeniem a moralnym wyborem.
Szczególnie ważne pozostaje dzieciństwo bohatera w sierocińcu prowadzonym przez zakonnice.
Dom dziecka powinien w społecznej wyobraźni stanowić przestrzeń opieki i ochrony. Piotrowski przekształca go w miejsce naznaczone przemocą, upokorzeniem i doświadczeniami, których konsekwencje nie kończą się wraz z osiągnięciem dorosłości.
To jeden z najbardziej charakterystycznych mechanizmów jego mrocznej wyobraźni: zło ujawnia się tam, gdzie człowiek miał prawo oczekiwać dobra.
Instytucja religijna, której społecznym i moralnym obowiązkiem jest opieka nad dziećmi, staje się miejscem ich krzywdy. Zewnętrzny porządek wartości zostaje skonfrontowany z rzeczywistymi praktykami przemocy.
Nie jest to w literaturze popularnej motyw nowy. Nadużycia w instytucjach religijnych i opiekuńczych od lat stanowią temat kryminałów i thrillerów. Piotrowski nadaje mu jednak szczególnie bezkompromisową formę, nie unikając przedstawiania konsekwencji psychicznych oraz fizycznych.
Tytułowe piętno staje się czymś więcej niż śladem dawnego doświadczenia.
Jest metaforą przeszłości, której człowiek nie może dowolnie odrzucić.
Można zmienić miejsce zamieszkania, nazwisko, środowisko zawodowe i sposób życia. Znacznie trudniej pozbyć się mechanizmów obronnych ukształtowanych przez przemoc. Nieufności, skłonności do agresji, problemów z bliskością i potrzeby nieustannej kontroli.
Właśnie dlatego mrok Piętna nie wynika wyłącznie z makabrycznych morderstw.
Jego podstawą jest przekonanie, że krzywda może przez lata pozostawać niewidoczna, a następnie powrócić pod postacią kolejnej tragedii.
Nie oznacza to oczywiście, że doświadczenie przemocy automatycznie prowadzi do jej późniejszego stosowania. Takie uproszczenie byłoby zarówno psychologicznie fałszywe, jak i społecznie szkodliwe. Istotą opowieści pozostaje raczej pytanie o różne odpowiedzi na doświadczenie podobnego cierpienia.
To właśnie ono pozwala wyjść poza banalną formułę potwora ukształtowanego przez potworną przeszłość.
Sfora. Kiedy człowiek zaczyna przypominać zwierzę
Jeżeli Piętno jest opowieścią o przemocy ukrytej za fasadą społecznej przyzwoitości, Sfora przesuwa granice przedstawionego okrucieństwa w stronę pierwotnego, niemal zwierzęcego lęku.
W lesie niedaleko Zielonej Góry zostaje odnaleziona ludzka ręka, której obrażenia sugerują, że została odgryziona przez człowieka. Niedługo później pojawiają się kolejne makabryczne odkrycia, a wśród mieszkańców zaczynają krążyć pogłoski o wilkołaku.
To wyjątkowo interesujące połączenie dwóch porządków: racjonalnego dochodzenia kryminalnego i archaicznego lęku przed istotą znajdującą się na granicy człowieczeństwa.
Wilkołak nie jest przecież wyłącznie fantastycznym monstrum. W tradycji kulturowej symbolizuje możliwość utraty ludzkiej natury, podporządkowania rozumu instynktowi, przemiany człowieka w istotę kierującą się głodem, agresją i przemocą.
Motyw antropofagii wzmacnia ten niepokój.
Kanibalizm należy do najstarszych i najbardziej radykalnych kulturowych tabu. Jego naruszenie oznacza symboliczne przekroczenie granicy oddzielającej człowieka od świata, w którym drugi człowiek przestaje być osobą, a staje się pokarmem lub przedmiotem konsumpcji.
Piotrowski wykorzystuje tę figurę w sposób dosłowny i cielesny.
Nie chodzi wyłącznie o intelektualną świadomość istnienia zbrodni. Czytelnik ma niemal fizycznie odczuć obrzydzenie.
Właśnie tutaj pojawia się istotny element stylistyczny: autor chętnie sięga po obrazy, które nie pozostawiają odbiorcy komfortowego dystansu.
Ciało nie jest abstrakcyjnym dowodem w sprawie. Jest materialne, podatne na uszkodzenie, rozczłonkowanie i rozkład.
W tym sensie Sfora zbliża się do estetyki horroru cielesnego, określanego niekiedy jako body horror.
Należy jednak odróżnić ten element od pełnej realizacji gatunku. Piotrowski nie buduje opowieści o fantastycznej mutacji ciała, charakterystycznej choćby dla filmów Davida Cronenberga. Wykorzystuje raczej cielesną odrazę oraz lęk przed naruszeniem integralności człowieka jako narzędzia wzmacniania kryminalnej grozy.
Istotna pozostaje również symbolika tytułu.
Sfora to zbiorowość związana instynktem, hierarchią i wspólnym działaniem. Słowo przywołuje zarówno obraz zwierząt polujących razem, jak i ludzi funkcjonujących według zasad podporządkowania oraz przemocy.
W kontekście cyklu można odczytać je jako metaforę środowiska, w którym jednostka zostaje uwięziona w mechanizmach zbiorowego okrucieństwa.
Nie jest to jednoznaczny dowód zaplanowanej przez autora alegorii, ale interpretacja współgrająca z powracającą w serii problematyką instytucjonalnej przemocy.
Najciekawsza właściwość Sfory polega jednak na tym, że Piotrowski potrafi uruchomić lęk przed nadprzyrodzonym, nie rezygnując z kryminalnej obietnicy racjonalnego wyjaśnienia.
Czytelnik wie, że znajduje się w świecie policyjnego śledztwa, ale sposób przedstawienia zbrodni przywołuje wyobrażenia znane z horroru.
To rodzaj estetycznej dwuznaczności.
Potwór może okazać się człowiekiem, lecz nie czyni go to mniej przerażającym.
Przeciwnie. Uświadamia, że rzeczywistość nie potrzebuje fantastycznych stworzeń, by przekroczyć granice ludzkiej wyobraźni.
Cherub. Sacrum splamione krwią
Trzeci tom pierwszej trylogii przynosi tytuł, którego symbolika szczególnie mocno kontrastuje z przedstawionymi wydarzeniami.
Cherub należy do wyobrażeń religijnych związanych ze sferą sacrum, boską obecnością i istotami anielskimi. W kulturze popularnej słowo to często przywołuje obraz niewinności, delikatności i czystości.
Piotrowski umieszcza je w świecie bestialskiej przemocy.
Powieść rozpoczyna się od zabójstwa prokuratora Brunona Kotelskiego. Zbrodnia zostaje zainscenizowana, a sprawca demonstruje zdolność kontrolowania wydarzeń i zastraszania osób prowadzących śledztwo.
W perspektywie całej trylogii Cherub jest kulminacją konfliktów związanych z dawnym sierocińcem, przeszłością Brudnego i ludźmi odpowiedzialnymi za krzywdy wyrządzone przed laty.
Znaczenie religijnej symboliki staje się tutaj szczególnie wyraźne.
Piotrowski konsekwentnie przeciwstawia język świętości rzeczywistości przemocy. Nie potrzebuje do tego rozbudowanego traktatu teologicznego. Wystarczy kontrast pomiędzy symbolicznym wyobrażeniem dobra a czynami ludzi funkcjonujących w obrębie instytucji, które powinny to dobro reprezentować.
To zabieg bliski tradycji gotyckiej.
Od swoich początków powieść gotycka chętnie umieszczała zbrodnię w przestrzeniach sakralnych, klasztorach, zamkach i zamkniętych wspólnotach. Tajemnica religijna, niedostępne pomieszczenia, hierarchia oraz autorytet stawały się elementami ułatwiającymi ukrywanie przemocy.
W Mnichu Matthew Gregory’ego Lewisa groza wiąże się między innymi z hipokryzją i moralnym upadkiem człowieka sprawującego religijną władzę.
Podobieństwo do Piotrowskiego ma charakter tematyczny, nie stanowi dowodu literackiej inspiracji. Obaj autorzy wykorzystują jednak napięcie pomiędzy deklarowanym porządkiem moralnym a praktyką jego naruszania.
Najważniejszym osiągnięciem pierwszej trylogii pozostaje stworzenie świata, w którym historia osobistej traumy łączy się z opowieścią o instytucjonalnej bezkarności.
Zbrodnia nie jest tutaj pojedynczym wydarzeniem naruszającym normalność. Może być konsekwencją normalności, która przez lata akceptowała przemoc.
Jednocześnie właśnie w pierwszych trzech tomach ujawnia się ryzyko charakterystyczne dla całej późniejszej twórczości Piotrowskiego.
Nagromadzenie skrajnych okrucieństw potrafi osłabić ich indywidualne znaczenie.
Kiedy niemal każda nowa zbrodnia musi być bardziej przerażająca od poprzedniej, czytelnik stopniowo przyzwyczaja się do ekstremalnych obrazów.
Przemoc przestaje wówczas zaskakiwać swoim istnieniem. Zaczyna być oczekiwanym składnikiem narracji.
To mechanizm, który można nazwać inflacją makabry.
Autor musi coraz mocniej przekraczać granice, ponieważ wcześniejsze ich przekroczenia stały się już częścią ustalonej konwencji.
Od jednostkowego potwora do społecznej zarazy
Czwarty i piąty tom cyklu wyznaczają ważną zmianę sposobu przedstawiania zła.
Zaraza oraz Bagno coraz wyraźniej odchodzą od problematyki prywatnej przeszłości Brudnego ku opowieści o współczesnym społeczeństwie, w którym przemoc zostaje powiązana z korupcją, handlem ludźmi, politycznymi interesami i instytucjonalną obojętnością.
W Zarazie pojawia się ciało zamordowanej kobiety, niemal całkowicie pozbawione krwi.
Jest to obraz o wyjątkowo silnym potencjale symbolicznym.
Krew oznacza życie, energię, indywidualność i fizyczną integralność człowieka. Jej odebranie może zatem zostać odczytane jako radykalna forma pozbawienia ofiary podmiotowości.
W tradycji horroru podobne obrazy przywołują oczywiście figurę wampira.
Wampiryzm jest jednak czymś więcej niż fantastyczną opowieścią o istocie żywiącej się krwią. Od dawna funkcjonuje również jako metafora wyzysku: jedni żyją dzięki stopniowemu odbieraniu życia innym.
U Piotrowskiego podobna interpretacja współgra z tematyką przestępczego wykorzystywania kobiet, handlu ludźmi i relacji opartych na ekonomicznej dominacji.
Nie trzeba wprowadzać rzeczywistego wampira, by opowiedzieć o świecie zorganizowanym według wampirycznej logiki.
Wystarczy system, w którym jeden człowiek staje się zasobem drugiego.
To jeden z interesujących kierunków interpretowania mroku autora: groza może wynikać nie z obecności wyjątkowego zbrodniarza, lecz z mechanizmu społecznego, który umożliwia traktowanie ludzi jak przedmioty.
Tytułowa zaraza przestaje więc oznaczać wyłącznie chorobę. Może stać się metaforą rozprzestrzeniania się przemocy, obojętności i moralnego zepsucia.
Jeszcze wyraźniej podobny sposób myślenia ujawnia się w Bagnie.
Tajemniczy Sędzia transmituje w internecie tortury i egzekucje ludzi związanych z władzą, wcześniej ujawniając ich przewinienia. Śledztwo prowadzi do świata politycznych zależności, tajnych służb i skorumpowanych elit.
Tutaj zbrodnia zostaje przemieniona w publiczne widowisko.
Przestępca nie działa już wyłącznie po to, by zabić. Chce również przejąć rolę oskarżyciela, sędziego i wykonawcy kary.
To klasyczny konflikt między prawem a samodzielnie wymierzaną sprawiedliwością, ale przeniesiony w rzeczywistość medialnego spektaklu.
Publiczna egzekucja ma stać się komunikatem skierowanym do społeczeństwa.
Odbiorcy transmisji zostają wciągnięci w sytuację moralnie dwuznaczną. Z jednej strony obserwują przemoc, której nie sposób usprawiedliwić. Z drugiej dowiadują się o nadużyciach ludzi korzystających wcześniej z ochrony instytucji.
Powstaje pokusa uznania zbrodni za formę sprawiedliwego odwetu.
Piotrowski wykorzystuje więc znany z thrillera motyw samozwańczego mściciela, ale nadaje mu wymiar społeczno-polityczny.
Interesujące jest przy tym znaczenie samego internetu.
Nie stanowi on wyłącznie narzędzia komunikacji. Staje się przestrzenią, w której prywatne cierpienie zostaje udostępnione publiczności i przekształcone w zbiorowe doświadczenie.
W takiej rzeczywistości zbrodnia przypomina makabryczne przedstawienie, którego odbiorcy mają uczestniczyć w osądzaniu winnych.
To niepokojący obraz społeczeństwa przyzwyczajonego do konsumowania przemocy jako treści medialnej.
Jednocześnie Bagno ujawnia również jedno z bardziej dyskusyjnych oblicz pisarstwa Piotrowskiego: jego skłonność do wyrazistej publicystyki.
Autor nie ukrywa krytycznego stosunku do nadużyć władzy, politycznej hipokryzji i instytucji chroniących własne interesy. Wyraźne stanowisko nie jest oczywiście wadą literacką.
Problem pojawia się wtedy, kiedy świat przedstawiony zostaje podporządkowany zbyt jednoznacznej diagnozie.
Jeżeli niemal wszyscy przedstawiciele określonego środowiska okazują się skorumpowani, cyniczni lub moralnie odrażający, opowieść może stracić część psychologicznej wiarygodności.
Krytyka społeczna staje się wtedy mniej interesująca, ponieważ nie dopuszcza już rzeczywistej komplikacji.
Literatura nie musi zachowywać politycznej bezstronności. Powinna jednak unikać sytuacji, w której postacie istnieją wyłącznie po to, by potwierdzać przekonania narracji.
W najlepszych fragmentach Bagna można odnaleźć znacznie mocniejszy problem: co dzieje się ze społeczeństwem, kiedy traci ono wiarę w zdolność instytucji do wymierzania sprawiedliwości?
Wtedy przemoc zaczyna jawić się niektórym jako rozwiązanie.
I właśnie taka możliwość jest bardziej przerażająca niż kolejny szczegółowo opisany mord.
Smolarz. Groza, która wyrasta z ziemi
Smolarz stanowi jeden z najciekawszych punktów cyklu z perspektywy budowania atmosfery.
Piotrowski przenosi historię w Bieszczady, wykorzystując zaginięcia turystek, miejscową legendę, odizolowane środowisko i napięcie pomiędzy społecznością a człowiekiem żyjącym na jej obrzeżach.
Pojawia się Samuel, zajmujący się wypałem drewna, na którego pada podejrzenie. Brudny dostrzega jednak możliwość, że pozornie oczywiste wyjaśnienie służy ukryciu znacznie bardziej niepokojącej prawdy.
To przykład kryminału wykorzystującego środki charakterystyczne dla folk horroru, czyli odmiany grozy związanej z lokalnymi wierzeniami, tradycjami, izolacją i społecznymi rytuałami.
W takiej opowieści las nie jest jedynie miejscem, w którym można ukryć ciało.
Staje się przestrzenią kulturowo obciążoną, powiązaną z dawnymi lękami i przekonaniem, że poza granicami oswojonego świata obowiązują inne reguły.
Przywołuje to tradycję literackiej niesamowitości, w której dobrze znana rzeczywistość stopniowo zaczyna wydawać się obca.
Sigmund Freud opisywał niesamowitość jako doświadczenie sytuacji, kiedy to, co dotąd swojskie i rozpoznawalne, nagle ujawnia niepokojący wymiar.
W Smolarzu podobną funkcję pełni legenda.
Niewyjaśnione zaginięcia można początkowo wiązać z opowieściami o tajemniczej postaci. Im silniejsza staje się atmosfera grozy, tym łatwiej zaakceptować wyjaśnienie oparte na zbiorowym lęku.
Tymczasem właśnie w takim momencie pojawia się pytanie, kto korzysta na rozpowszechnianiu legendy.
Mit może być nie tylko sposobem interpretowania niezrozumiałych zdarzeń, lecz również narzędziem ukrywania odpowiedzialności.
Jeżeli społeczność zaczyna wierzyć w istnienie potwora, może przestać dostrzegać działania ludzi.
To jeden z najbardziej interesujących mechanizmów powieści.
Legendarna istota staje się wygodnym zastępstwem rzeczywistego sprawcy.
Z perspektywy całego cyklu Smolarz pokazuje również, że Piotrowski potrafi budować mrok bez nieustannego odwoływania się do miejskiej patologii i policyjnego środowiska.
Bieszczady narzucają inny rytm.
Odległość od dużych ośrodków, rozległość lasów, ograniczona liczba świadków i silne lokalne zależności pozwalają stworzyć wrażenie izolacji.
Nie oznacza to jednak, że powieść całkowicie rezygnuje z wcześniejszych rozwiązań.
Ponownie pojawia się motyw wpływowych ludzi, którzy potrafią podporządkować sobie społeczność. Znowu istotne stają się przemoc, milczenie, ukryte interesy i odpowiedzialność rozmywana przez wieloletnie zależności.
Smolarz jest więc zarazem próbą odświeżenia stylistyki i kontynuacją dobrze rozpoznawalnej tematyki autora.
Najbardziej interesujący okazuje się tam, gdzie groza wynika z atmosfery i zbiorowego przyzwolenia, a nie z fizycznej dosłowności kolejnych okrucieństw.
W takich fragmentach można dostrzec potencjał literatury rzeczywiście niepokojącej, a nie wyłącznie brutalnej.
Anubis. Śmierć jako rytuał i przedstawienie
W Anubisie Piotrowski sięga po symbolikę starożytnego Egiptu.
Dwie ofiary, jedna związana z Zieloną Górą, druga z Hurghadą, zostają połączone niezwykłym sposobem potraktowania zwłok. Ciała są zmumifikowane, a sprawca wykorzystuje religijne wyobrażenia związane ze śmiercią i sprawiedliwością.
Anubis, egipskie bóstwo związane z balsamowaniem, pochówkiem i przeprowadzaniem zmarłych przez rytuały zaświatowe, stanowi szczególnie sugestywny patronat symboliczny takiej historii.
Motyw mumifikacji wykracza poza zwykłe ukrywanie zwłok.
Morderca nie traktuje ciała wyłącznie jako materialnego śladu przestępstwa. Przekształca je w przedmiot rytualny.
To kolejny przykład charakterystycznej dla Piotrowskiego tendencji do inscenizowania śmierci.
Ofiara ma nie tylko umrzeć. Jej ciało powinno coś oznaczać.
W ten sposób sprawca próbuje nadać własnemu okrucieństwu pozory wyższego sensu.
Jest to mechanizm szczególnie niebezpieczny z moralnego punktu widzenia.
Człowiek przekonany, że działa w imię sprawiedliwości, religijnej misji lub dziejowego obowiązku, może łatwiej usprawiedliwiać przekraczanie granic.
Zbrodnia staje się w jego wyobrażeniu nie przestępstwem, lecz koniecznością.
W Anubisie motyw ten pozwala połączyć thriller kryminalny z opowieścią o rytuale i symbolicznej przemocy.
Nie należy jednak przeceniać samego wykorzystania religijnej ikonografii.
Egipskie bóstwa, mumie, tajemnicze obrzędy i znaki śmierci należą do utrwalonego repertuaru kultury popularnej. O oryginalności powieści nie świadczy zatem sam fakt posłużenia się nimi.
Znaczenie ma to, czy symbole pogłębiają sens przedstawionych działań, czy jedynie nadają zagadce egzotyczny wygląd.
W tym miejscu ujawnia się jedna z zasadniczych trudności thrillerów wykorzystujących symboliczne inscenizacje.
Im bardziej wyszukane rytuały zbrodni, tym mocniej czytelnik może odczuwać, że sprawca został skonstruowany przede wszystkim jako twórca efektownych zagadek.
Przestępstwo zaczyna wówczas przypominać artystyczną instalację, a sprawca — makabrycznego reżysera.
Taka konstrukcja potrafi być emocjonująca, lecz wymaga szczególnie przekonującego uzasadnienia psychologicznego.
Fetysz. Ciało, przemoc i niebezpieczeństwo uprzedmiotowienia
Ósmy tom serii szczególnie wyraźnie koncentruje się na przemocy wobec kobiet, mizoginii i problemie traktowania drugiego człowieka jako przedmiotu zaspokojenia własnych potrzeb.
Już sam tytuł sugeruje istotny mechanizm psychologiczny: przeniesienie zainteresowania z osoby na określoną cechę, przedmiot lub wyobrażenie.
Nie należy oczywiście utożsamiać samego fetyszyzmu z przestępczością czy przemocą. W sensie klinicznym i psychologicznym są to różne zjawiska. W thrillerze tytuł może jednak zostać wykorzystany metaforycznie jako obraz skrajnego uprzedmiotowienia.
W Fetyszu przemoc zostaje powiązana z obsesją, seksualizacją dominacji i nienawiścią wobec kobiet.
W tym miejscu pojawia się jeden z najtrudniejszych problemów estetycznych całej twórczości Piotrowskiego.
Czy literatura, która chce krytykować uprzedmiotowienie kobiet, może jednocześnie wykorzystywać szczegółowe przedstawianie ich cierpienia jako podstawowe narzędzie wywoływania emocji?
Nie jest to pytanie, na które można odpowiedzieć automatycznie.
Drastyczne przedstawienie przemocy może pełnić funkcję demaskatorską. Może ujawniać brutalność mechanizmów społecznych, przełamywać milczenie i nie pozwalać na wygodne abstrahowanie od doświadczenia ofiar.
Może jednak również prowadzić do sytuacji, w której ciało kobiety staje się przede wszystkim widowiskiem.
W literaturze popularnej istnieje długa tradycja wykorzystywania przemocy wobec kobiet do budowania motywacji męskich protagonistów. Śmierć, porwanie lub okaleczenie bohaterki stają się wówczas impulsem do działania śledczego, a jej własne doświadczenie zostaje podporządkowane emocjonalnej historii mężczyzny.
To mechanizm znany między innymi pod nazwą women in refrigerators, choć termin ten wywodzi się pierwotnie z krytyki komiksowej.
W cyklu Piotrowskiego problem jest bardziej złożony, ponieważ Julia Zawadzka pozostaje postacią posiadającą własne kompetencje i znaczenie zawodowe. Nie jest jedynie bierną uczestniczką wydarzeń.
W późniejszych tomach, szczególnie w Fetyszu, jej życie emocjonalne zostaje jednak silnie związane z autodestrukcją Brudnego.
Warto więc zapytać, czy cierpienie kobiety otrzymuje autonomiczną przestrzeń narracyjną, czy przede wszystkim służy pogłębianiu kryzysu protagonisty.
To nie jest zarzut wobec samego podejmowania trudnych tematów.
Przeciwnie, literatura kryminalna powinna mieć prawo przedstawiać najbardziej odrażające formy ludzkiego zachowania.
Problem dotyczy proporcji.
Kiedy przemoc zostaje opisana z wyjątkową drobiazgowością, a psychologiczne doświadczenie ofiary otrzymuje znacznie mniej miejsca, powstaje ryzyko niezamierzonej nierównowagi.
Wtedy opowieść może stać się bardziej zainteresowana spektaklem cierpienia niż człowiekiem, który cierpi.
Fetysz szczególnie mocno prowokuje do takiego namysłu.
Jego wartość nie powinna być oceniana wyłącznie przez stopień brutalności ani przez satysfakcję płynącą ze schwytania sprawcy.
Znacznie ważniejsze pozostaje pytanie, co powieść mówi o społecznych źródłach pogardy i o mechanizmach, dzięki którym nienawiść zostaje przekształcona w przemoc.
Markiz. Elegancja potwora i estetyka sadyzmu
Dziewiąty tom, Markiz, przenosi historię na Półwysep Helski.
Igor Brudny i Julia Zawadzka próbują odnaleźć spokój, lecz odkrycie zwłok młodej kobiety we wraku okrętu prowadzi do kolejnej konfrontacji z przemocą. Nadchodzący sztorm oraz ograniczona geograficznie przestrzeń półwyspu wzmacniają poczucie osaczenia.
To interesujący zabieg przestrzenny.
Wcześniej Piotrowski często wykorzystywał rozległe lasy i odizolowane miejsca. Tym razem grozę buduje także szczególna topografia Helu — wąskiego fragmentu lądu otoczonego wodą.
Przestrzeń, która zwykle kojarzy się z wypoczynkiem i wakacyjną swobodą, zostaje przekształcona w pułapkę.
Jest to klasyczna zasada horroru i thrillera: pozornie bezpieczne miejsce okazuje się przestrzenią zagrożenia.
Tytuł Markiz przywołuje natomiast skojarzenie z arystokratyczną elegancją, władzą i społeczną pozycją.
W kontekście skrajnego okrucieństwa nie sposób również uniknąć kulturowego skojarzenia z markizem de Sade, którego nazwisko stało się źródłem pojęcia sadyzmu. Nie oznacza to jednak, że sam tytuł stanowi potwierdzoną, świadomą aluzję do francuskiego pisarza.
Jako analogia interpretacyjna pozwala jednak wskazać istotny problem.
W tradycji literatury związanej z de Sade’em przemoc bywa przedstawiana nie tylko jako wynik namiętności, ale również jako działanie podporządkowane idei, władzy i konsekwentnie realizowanemu systemowi przekonań.
W podobny sposób można odczytywać niektórych antagonistów Piotrowskiego.
Nie są wyłącznie ludźmi tracącymi kontrolę nad własnym zachowaniem. Często starannie organizują przestępstwa, inscenizują cierpienie i nadają mu określone znaczenie.
Ich okrucieństwo posiada formę.
I właśnie w tym miejscu pojawia się szczególnie niepokojący paradoks estetyczny.
Im bardziej wyrafinowana inscenizacja zbrodni, tym łatwiej literatura zaczyna traktować ją jako świadectwo inteligencji sprawcy.
Makabra zostaje poddana estetyzacji.
Czytelnik może doświadczać jednocześnie obrzydzenia wobec działań mordercy i fascynacji ich pomysłowością.
To mechanizm charakterystyczny dla współczesnego thrillera o seryjnym zabójcy.
Jego moralna dwuznaczność polega na tym, że opowieść oficjalnie potępia przemoc, lecz jednocześnie wykorzystuje ją do dostarczania intensywnej przyjemności estetycznej.
Piotrowski nie jest jedynym autorem mierzącym się z tym problemem.
W jego przypadku konflikt okazuje się jednak szczególnie widoczny, ponieważ brutalność i widowiskowość stanowią jedne z najbardziej rozpoznawalnych składników literackiego warsztatu.
Język Piotrowskiego. Brutalność jako sposób organizowania narracji
Mrok literacki nie powstaje wyłącznie poprzez wybór odpowiednich tematów.
Można opisać najbardziej makabryczną zbrodnię językiem suchym, zdystansowanym i niemal urzędowym. Można również stworzyć głęboko niepokojącą opowieść o pozornie zwyczajnym wydarzeniu, odpowiednio organizując rytm zdań, dostęp do informacji i perspektywę narracyjną.
W przypadku Piotrowskiego charakterystyczne okazuje się dążenie do bezpośredniego oddziaływania na emocje.
Autor sam podkreśla, że pierwsze zdania jego książek mają być mocne i wyraziste. Nie ukrywa również, że zależy mu na tworzeniu historii, od których czytelnik nie potrafi się oderwać.
To deklaracja istotna dla zrozumienia jego poetyki.
Powieść ma przede wszystkim działać.
Nie musi być subtelna, aby osiągnąć zamierzony efekt. Ma przyciągać uwagę, niepokoić, wywoływać odrazę, strach i potrzebę poznania dalszego ciągu.
Piotrowski nie buduje swojej rozpoznawalności na eksperymentalnej składni czy szczególnie wyrafinowanej metaforyce. Jego podstawową strategią jest raczej podporządkowanie języka dramaturgii zdarzeń.
Dialogi, zmiany perspektywy, urywanie scen w momentach napięcia i kolejne dramatyczne odkrycia organizują lekturę w rytmie sensacyjnym.
Ważną funkcję pełni cielesność opisów.
Krew, rany, uszkodzenia ciała, ślady tortur i rezultaty sekcji zwłok przestają być jedynie informacjami niezbędnymi dla śledztwa.
Stają się narzędziami oddziaływania na wyobraźnię.
Warto w tym miejscu podkreślić znaczenie doświadczeń zawodowych autora.
Piotrowski pracował jako dziennikarz śledczy, poznawał ludzi związanych ze środowiskiem przestępczym, a także korzystał z wiedzy rzeczywistych policjantów i specjalistów medycyny sądowej. Pierwowzorem Romualda Czarneckiego był prawdziwy inspektor, podobnie jak postacią inspirowaną rzeczywistą osobą jest książkowy patomorfolog Krzywicki.
To wyjaśnia obecność szczegółów zawodowych i medycznych.
Nie należy jednak utożsamiać technicznej wiarygodności z literackim realizmem.
Realistycznie przedstawiona sekcja zwłok nie czyni automatycznie wiarygodną całej intrygi. Można niezwykle precyzyjnie opisać obrażenia, a jednocześnie stworzyć przestępcę, którego pomysłowość i skuteczność przekraczają granice psychologicznego prawdopodobieństwa.
To jedno z podstawowych napięć pisarstwa Piotrowskiego.
Jego opowieści wykorzystują dokumentalny konkret do wzmacniania fabuł niekiedy niemal skrajnie sensacyjnych.
Z jednej strony pojawia się precyzja szczegółu, z drugiej widowiskowa niezwykłość wydarzeń.
Tak powstaje szczególny efekt: czytelnik ma odczuwać, że nawet najbardziej przerażające zdarzenie mogłoby rozegrać się naprawdę.
Ale wiarygodność świata przedstawionego nie polega wyłącznie na tym, czy pojedyncza zbrodnia jest technicznie możliwa.
Wymaga również przekonujących motywacji, społecznych zależności i logicznej konsekwencji wydarzeń.
To rozróżnienie okazuje się szczególnie ważne w przypadku thrillera aspirującego do realizmu.
Kiedy groza zaczyna mówić za dużo
Piotrowski potrafi budować napięcie, ale zdarza mu się również zbyt wyraźnie nim zarządzać.
Jednym z problemów wskazywanych w krytycznej recepcji Fetyszu jest częste wykorzystywanie narracyjnych zapowiedzi przyszłych katastrof.
Czytelnik otrzymuje sygnały, że postać nie zdaje sobie jeszcze sprawy z nadchodzącego nieszczęścia, że jej decyzja przyniesie dramatyczne konsekwencje albo że najgorsze dopiero się wydarzy.
To odmiana prolepsy, czyli narracyjnego wychylenia ku przyszłości.
Stosowana oszczędnie może skutecznie budować niepokój.
Jeżeli jednak pojawia się zbyt często, zaczyna przypominać nieustanne instruowanie odbiorcy, jakie emocje powinien odczuwać.
Zamiast pozwolić scenie samodzielnie ujawnić swoje znaczenie, narrator podpowiada, że trzeba się bać.
To subtelna, ale istotna różnica.
Najbardziej niepokojące sceny literackie nie zawsze potrzebują dramatycznych zapowiedzi. Czasem wystarczy drobny szczegół, niespójność zachowania, nienaturalna cisza albo zwyczajny przedmiot znajdujący się w niewłaściwym miejscu.
Niepokój rodzi się wówczas z niedopowiedzenia.
Piotrowski natomiast często wybiera napięcie prowadzone wprost.
Jest to strategia skuteczna w thrillerze sensacyjnym, ale posiada określoną cenę artystyczną.
Czytelnik zostaje przyzwyczajony do stałej wysokiej intensywności.
A przecież groza potrzebuje kontrastu.
Jeżeli każda scena ma być mroczna, niemal nic nie pozostaje naprawdę przerażające.
Jeżeli każda zbrodnia jest wyjątkowo makabryczna, makabra stopniowo przestaje być wyjątkowa.
Właśnie dlatego najciekawsze fragmenty tego rodzaju literatury często pojawiają się tam, gdzie autor zwalnia tempo.
Kiedy nie pokazuje jeszcze potwora, lecz pozwala odczuć jego obecność.
Kiedy nie opisuje szczegółowo przemocy, ale ujawnia jej konsekwencje.
Kiedy bohater dowiaduje się, że ktoś, komu ufał, przez lata świadomie uczestniczył w krzywdzeniu innych.
W takich momentach zło przestaje być wyłącznie spektaklem.
Staje się rozpoznaniem.
Noir, thriller ekstremalny czy horror? Gatunkowe pogranicze
Cykl o Igorze Brudnym najczęściej bywa klasyfikowany jako kryminał, thriller i literatura sensacyjna.
Wszystkie te określenia są uzasadnione, ale żadne z nich osobno nie wyczerpuje charakteru pisarstwa Piotrowskiego.
Fundamentem pozostaje kryminał policyjny, ponieważ poszczególne historie organizują śledztwa, gromadzenie dowodów, rekonstrukcja przestępstw i poszukiwanie sprawców.
Jednocześnie w centrum narracji znajduje się napięcie charakterystyczne dla thrillera: zagrożenie życia, presja czasu, niepewność i poczucie, że kolejne wydarzenia mogą wymknąć się spod kontroli.
Do tego dochodzi estetyka horroru.
Sfora korzysta z motywów zwierzęcej przemiany, kanibalizmu i lęku przed istotą znajdującą się poza granicami człowieczeństwa.
Smolarz sięga po lokalny folklor i atmosferę izolacji charakterystyczną dla folk horroru.
Anubis wykorzystuje rytuał śmierci, mumifikację i symbolikę religijną.
Fetysz oraz Markiz szczególnie mocno eksponują skrajną cielesność przemocy i sadystyczną inscenizację okrucieństwa.
Nie oznacza to jednak, że cały cykl należy zaliczyć do horroru.
Piotrowski zazwyczaj pozostaje wierny racjonalnemu porządkowi kryminału. Groza jest narzędziem jego wzmacniania, nie zaś podstawą fantastycznej wizji świata.
Równie ostrożnie należy używać określenia noir.
Istotą czarnej powieści nie jest sama obecność mrocznej atmosfery, brutalności czy moralnie niejednoznacznego policjanta.
Noir zakłada szczególny rodzaj pesymizmu: przekonanie o głębokim skażeniu świata, uwikłaniu jednostki w struktury przemocy i ograniczonej możliwości przywrócenia moralnego ładu.
Pod tym względem Piotrowski rzeczywiście korzysta z elementów tradycji czarnej powieści.
Jego bohaterowie funkcjonują w świecie skorumpowanych instytucji, społecznych nierówności, traum i przemocy. Prawo nie zawsze gwarantuje sprawiedliwość, a autorytety bywają moralnie skompromitowane.
Jednocześnie Igor Brudny pozostaje postacią silnie heroiczną.
Mimo licznych wad i skłonności autodestrukcyjnych reprezentuje przekonanie, że jednostka może przeciwstawić się złu dzięki determinacji i odwadze.
To odróżnia go od najbardziej pesymistycznych bohaterów klasycznego noir.
Najtrafniej byłoby więc określić serię jako brutalny thriller kryminalny o wyraźnych elementach noir i horroru, wykorzystujący społeczne oraz psychologiczne źródła grozy.
Takie ujęcie pozwala zachować właściwe proporcje między gatunkowymi tradycjami.
Piotrowski a polski kryminał. Nie tylko ciemniejszy odcień tej samej historii
Na polskim rynku literatury kryminalnej Piotrowski zajmuje miejsce wyraźnie rozpoznawalne, choć nie całkowicie odosobnione.
Marek Krajewski od lat pokazuje miasto jako organizm naznaczony przemocą, seksualnością, moralnym rozkładem i historyczną traumą.
Wojciech Chmielarz wykorzystuje kryminał do analizowania społecznych mechanizmów winy, odpowiedzialności i instytucjonalnego nacisku.
Katarzyna Bonda szczególnie chętnie eksploruje psychologię sprawców, ich biografie i powiązania między przestępstwem a osobowością.
Remigiusz Mróz konstruuje natomiast opowieści, w których ogromne znaczenie mają tempo, wielopoziomowe intrygi i dramatyczne zwroty akcji.
Piotrowski czerpie z kilku tych tradycji, ale nadaje im własny charakter.
W porównaniu z Chmielarzem znacznie chętniej sięga po ekstremalną makabrę i obrazowanie bliskie horrorowi.
W zestawieniu z Mrozem częściej stawia na cielesną dosłowność przemocy i atmosferę moralnego zepsucia środowiska.
Wobec Krajewskiego pozostaje mniej zainteresowany historyczną stylizacją języka i rozbudowaną erudycją kulturową, a bardziej bezpośrednią intensywnością zdarzeń.
Nie oznacza to, że można ustawić tych autorów na prostej skali mroku.
Mrok literacki nie jest wielkością mierzalną liczbą zabójstw ani szczegółowością przedstawionych obrażeń.
Kryminał pozbawiony drastycznych scen może być znacznie bardziej niepokojący niż powieść zawierająca dziesiątki brutalnych zbrodni.
Różnica polega na rodzaju wywoływanego lęku.
U Krajewskiego często wynika on z moralnego rozkładu świata i historycznej świadomości człowieka.
U Chmielarza może rodzić się z rozpoznania społecznych konfliktów oraz mechanizmów ludzkiej słabości.
U Piotrowskiego szczególnie silnie działa połączenie fizycznej przemocy, traumy i przekonania o wszechobecności zła.
Najbardziej charakterystyczny jest jednak sposób, w jaki autor rozszerza obszar zagrożenia.
Nie istnieje jedna uprzywilejowana przestrzeń grozy.
Może nią być sierociniec, kościół, las, polityczny gabinet, prowincjonalna społeczność, miejsce pracy albo popularna nadmorska miejscowość.
Wszystkie te przestrzenie mogą ujawnić własną ciemną stronę.
To właśnie ten rodzaj konsekwencji decyduje o rozpoznawalności jego świata.
Cena bezkompromisowości. Czy autor zawsze panuje nad własnym mrokiem?
Największą siłą pisarstwa Piotrowskiego jest odwaga w podejmowaniu tematów, które wielu autorów woli traktować ostrożniej.
Przemoc wobec dzieci, seksualne wykorzystywanie, hipokryzja instytucji, handel ludźmi, mizoginia, korupcja i społeczne przyzwolenie na krzywdę należą do tematów wymagających szczególnej odpowiedzialności.
Piotrowski nie ukrywa, że chce prowokować i wywoływać emocje.
Problem polega na tym, że sama prowokacja nie jest jeszcze wartością literacką.
Można odważnie pisać o przemocy, jednocześnie poddając ją głębokiej refleksji. Można też przedstawiać ją z coraz większą intensywnością, nie wnosząc niczego istotnego do rozumienia ludzkiego doświadczenia.
W cyklu o Brudnym dostrzegalne są obie tendencje.
Najciekawszy pozostaje wtedy, kiedy makabra prowadzi do rozpoznania szerszego problemu.
W Piętnie jest nim destrukcyjny wpływ przemocy instytucjonalnej na późniejsze życie człowieka.
W Sforze — granica między racjonalnym obrazem rzeczywistości a archaicznym lękiem przed utratą człowieczeństwa.
W Zarazie — uprzedmiotowienie ludzi przez mechanizmy wyzysku.
W Bagnie — kryzys zaufania do instytucji i pokusa samosądu.
W Smolarzu — zmowa milczenia oraz społeczna funkcja legendy.
W Anubisie — religijne i symboliczne usprawiedliwianie przemocy.
W Fetyszu — przekształcanie pogardy wobec kobiet w systematyczne okrucieństwo.
W Markizie — sadystyczna inscenizacja cierpienia oraz estetyka ukrytego za maską potwora.
Kiedy wszystkie te elementy zostają podporządkowane spójnej idei, brutalność posiada wyraźną funkcję.
Kiedy natomiast przestaje wynikać z konstrukcji opowieści, łatwo staje się efektem samym w sobie.
To jedna z najważniejszych granic, z którymi musi mierzyć się autor literatury ekstremalnej.
Nie chodzi o obowiązek łagodzenia opisywanych wydarzeń ani o dostosowywanie powieści do wrażliwości każdego odbiorcy.
Chodzi o literacką konieczność.
Czy konkretna scena przemocy rzeczywiście musi zostać przedstawiona w taki sposób?
Czy jej szczegółowość zmienia nasze rozumienie bohaterów?
Czy pozwala dostrzec coś, czego nie można byłoby wyrazić subtelniejszym środkiem?
Jeśli odpowiedź brzmi przecząco, makabra może okazać się jedynie dekoracją.
A w literaturze aspirującej do opowiadania o naturze zła byłaby to dekoracja szczególnie problematyczna.
Najbardziej przerażający potwór nie mieszka w lesie
Przemysław Piotrowski stworzył cykl, którego podstawową siłą jest nieustanne konfrontowanie czytelnika z ciemnymi stronami ludzkiej natury.
Nie proponuje kameralnych zagadek, w których intelektualna przyjemność polega na rozpoznaniu sprawcy. Jego powieści dążą do doświadczenia intensywniejszego — mają nie tylko angażować umysł, ale również wywoływać strach, odrazę, niepokój i moralny dyskomfort.
Największym atutem autora pozostaje umiejętność łączenia kryminalnej intrygi z atmosferą grozy.
Zło nie jest u niego wyłącznie przestępstwem wymagającym wyjaśnienia. Staje się elementem krajobrazu, instytucjonalnych mechanizmów, rodzinnych historii i zbiorowej pamięci.
W świecie Piotrowskiego potwór często posiada doskonale ludzką twarz.
Może być człowiekiem szanowanym, wpływowym, religijnym, pozornie przyzwoitym. Może korzystać z autorytetu instytucji, zaufania społecznego albo zwyczajnej niechęci otoczenia do zadawania niewygodnych pytań.
I właśnie ta możliwość okazuje się bardziej przerażająca niż wszelkie fantastyczne stworzenia.
Wilkołak jest figurą wyobraźni.
Psychopata wykorzystujący społeczne milczenie pozostaje znacznie bliższy rzeczywistości.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie literackie wybory Piotrowskiego zasługują na bezwarunkową aprobatę.
Jego skłonność do eskalacji przemocy, spektakularnych inscenizacji i maksymalnego emocjonalnego nacisku bywa zarówno źródłem siły, jak i ograniczeniem.
Największy potencjał posiada nie tam, gdzie opisuje okrucieństwo najdokładniej, lecz tam, gdzie pozwala zrozumieć, dlaczego ludzie potrafią je zaakceptować.
Bo zło przedstawione jako wyjątkowa aberracja jest w pewnym sensie bezpieczne.
Można je wyodrębnić, nazwać, osądzić i usunąć poza granice normalnego świata.
Znacznie trudniej poradzić sobie z rozpoznaniem, że okrucieństwo może być wynikiem zwyczajnych procesów społecznych: podporządkowania autorytetowi, obojętności, strachu, interesu ekonomicznego i przyzwyczajenia do cudzej krzywdy.
Wtedy potwór przestaje być wyłącznie przeciwnikiem komisarza.
Staje się niewygodnym pytaniem skierowanym do czytelnika.
I jeśli w pisarstwie Przemysława Piotrowskiego istnieje coś naprawdę niepokojącego, nie jest to szczegółowy opis rozczłonkowanego ciała ani kolejna inscenizacja makabrycznego morderstwa.
Jest nim możliwość, że za drzwiami miejsca, które uznajemy za bezpieczne, od dawna dzieje się coś strasznego.
A wszyscy wokół doskonale wiedzą, dlaczego lepiej tych drzwi nie otwierać.