Mieć czy być? [1989] – Erich Fromm – recenzja

Po prostu lubię tę książkę. To jedna z tych lektur, do których wraca się nie po to, by odkrywać fabularne niespodzianki, lecz by na nowo skalibrować swój wewnętrzny kompas. Erich Fromm z niezwykłą klarownością pokazuje, jak fundamentalne dylematy ludzkiej egzystencji – pomimo upływu pół wieku od premiery tego dzieła – wcale się nie dezaktualizują. Wręcz przeciwnie: w świecie zdominowanym przez algorytmy, konsumpcyjny pośpiech i ciągłą optymalizację każdego aspektu codzienności, jego diagnoza uderza z jeszcze większą, wręcz proroczą siłą.

O czym jest Mieć czy być?

Fromm stawia przed nami dwie antagonistyczne postawy wobec rzeczywistości: orientację na „mieć” oraz orientację na „być”. Pierwsza z nich opiera się na konsumpcji, zawłaszczaniu, gromadzeniu i redukowaniu wszystkiego – łącznie z relacjami, wiedzą czy emocjami – do kategorii własności i użyteczności. Druga wyrasta z aktywności wewnętrznej, autentyczności, twórczego zaangażowania i gotowości do otwarcia się na świat bez chęci kontrolowania go.

Autor nie poprzestaje jednak na psychologicznym portrecie jednostki. Rozszerza swój namysł na całe społeczeństwo, obnażając iluzję „wielkiej obietnicy” nieograniczonego postępu technicznego i materialnego dostatku, która zamiast wolności przyniosła powszechną alienację, apatię i lęk.

Pomiędzy sensem a mechanizmem: granica autentyczności

Z perspektywy kulturoznawczej i filologicznej najważniejszym atutem eseju Fromma jest precyzja, z jaką wyznacza granicę między życiem pełnym sensu a życiem prowadzonym czysto „mechanicznie”. Mechaniczne trwanie to egzystencja podporządkowana rutynie, społecznym oczekiwaniom i zewnętrznym dyrektywom – człowiek staje się tu trybikiem we własnym kalendarzu, zamieniając doświadczenie na stan posiadania.

Mieć czy być? pozwala wejść znacznie głębiej w fenomen „przeżywania” chwili i życia. W optyce Fromma autentyczne przeżycie wymaga odwagi: porzucenia asekuranctwa, zrzucenia pancerza z posiadanych dóbr i statusu. Dla wielu współczesnych, skrajnie pragmatycznych odbiorców taka postawa może dzisiaj graniczyć z nieobliczalną, wręcz naiwną beztroską. Tymczasem Fromm udowadnia, że to właśnie w tej pozornej „nieużyteczności” i bezinteresowności kryje się jedyne realne źródło ludzkiej podmiotowości.

Płacić za przeżycie: symbolika koncertu i komercjalizacja afektu

Najbardziej zapadła mi w pamięć przywoływana przez Fromma metafora ludzi jeżdżących na koncerty – osób gotowych zapłacić realne pieniądze i poświęcić czas, aby po prostu COŚ głęboko przeżyć. W tym pozornie prostym obrazie kryje się potężna prawda kulturowa.

Muzyka na żywo, wspólnotowy trans czy obcowanie ze sztuką stają się enklawami trybu „być” w świecie zdominowanym przez tryb „mieć”. Fakt, że człowiek jest gotów inwestować zasoby nie w materialny przedmiot, który postawi na półce, lecz w ulotne, niematerialne doświadczenie poruszenia estetycznego i emocjonalnego, stanowi najlepszy dowód na to, że nasza potrzeba transcendencji i autentycznego rezonansu nigdy nie zgaśnie. W tym geście – w wyborze żywego doświadczenia ponad martwy ekwiwalent – tkwi niezaprzeczalna, trwała wartość.

Prosta forma, głęboki rezonans

Fromm pisze językiem przejrzystym, wyzbytym hermetycznego żargonu akademickiego, co wcale nie odbiera jego myśli teoretycznego rygoru. Konstrukcja wywodu, operująca trafnymi paralelami (od analizy języka, przez interpretacje tekstów biblijnych i Mistrza Eckharta, po krytykę kapitalizmu), tworzy harmonijną całość, którą czyta się z ogromną płynnością. To esej, który nie tyle poucza, ile subtelnie zmusza do rewizji własnych codziennych wyborów.

Podsumowanie

Mieć czy być? to wciąż jedna z najważniejszych i najbardziej żywych lektur z pogranicza filozofii i psychologii kultury. Książka mądra, wyciszająca i inspirująca do tego, by przestać jedynie gromadzić dni, a zacząć je naprawdę zamieszkiwać.

Dla każdego, kto szuka w literaturze oddechu od pragmatyzmu i chce spojrzeć krytycznie na mechanizmy współczesnego świata – lektura absolutnie warta powrotu.

Styl i język
Konteksty i motywy
Klimat i emocje
OCENA:

KATEGORIE

Filozofia

No responses yet

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *