No nie wiem, nie wiem… Mam z tą książką niemały kłopot. Remigiusza Mroza cenię przede wszystkim w wydaniu „forstowym” – tam, gdzie surowy tatrzański chłód, cynizm i dynamika rasowego kryminału napędzają akcję w sposób naturalny. Być może właśnie dlatego tak trudno było mi się przestawić na zupełnie inny rejestr stylistyczny i tematyczny. Mimo szczerych chęci mam jednak nieodparte wrażenie, że autor w tym konkretnym przypadku nie do końca dorósł do gatunku, na który się porwał. Groza religijna to potwornie wymagający rewir, w którym łatwo o sztuczność – i tutaj niestety te szwy momentami zbyt mocno wychodzą na wierzch.
O czym jest Czarna Madonna?
Punkt wyjścia intrygi jest bez wątpienia chwytliwy i intrygujący. Samolot rejsowy z Tel Awiwu do Warszawy – na którego pokładzie znajduje się narzeczona głównego bohatera, Filipa – nagle znika z radarów nad Morzem Śródziemnym. Brak wraku, brak sygnału czarnych skrzynek, brak jakichkolwiek logicznych śladów katastrofy. Maszyna dosłownie rozpływa się w powietrzu.
Filip, człowiek zmagający się z traumą i kryzysem wiary, rozpoczyna prywatne śledztwo, które z racjonalnych rejestrów bardzo szybko skręca w rejony metafizyki, demonologii i katolickiej mistyki. Na jaw wychodzą powiązania z tajemniczym kultem Czarnej Madonny, rytuałami egzorcyzmów i złem, które nie pochodzi z tego świata.
W cieniu klasyki: problem „Egzorcysty” i fałszywy ton grozy
Gdy wchodzimy na terytorium horroru religijnego i opętania, żelaznym kanonem oraz niedoścignionym punktem odniesienia na zawsze pozostanie Egzorcysta Williama Petera Blatty’ego. W arcydziele Blatty’ego strach budowany jest z chirurgiczną precyzją: wynika wprost z konsekwentnej, powolnej degradacji rzeczywistości, z dramatu psychologicznego matki i kryzysu powołania ojca Karrasa. Tam każdy nadnaturalny element wydaje się bolesną, naturalną konsekwencją zdarzeń – w tym właśnie tkwi misternie wpleciony w powieść, wszechogarniający lęk.
U Mroza ten mechanizm niestety zgrzyta. Strach nie rodzi się tu organicznie z tkanki opowieści; jawi się raczej jako koncept narzucony z góry, wprowadzony do historii na siłę i próbujący rozpychać się w niej łokciami. Zamiast dusznego, teologicznego niepokoju i subtelnego dotknięcia mysterium tremendum, dostajemy gwałtowne przyspieszenia, nagromadzenie rekwizytów demonologicznych i zabiegi rodem z filmowych shockerów, które sprawiają wrażenie doczepionych do fabuły, a nie z niej wyrastających. Brakuje tu oddechu i psychologicznego ugruntowania, które pozwoliłoby czytelnikowi naprawdę uwierzyć w koszmar bohatera.
Wariant eksperymentalny: chwytliwy koncept, gorsze wykonanie
Z perspektywy filologicznej i kulturoznawczej sam zamysł zasługuje jednak na odnotowanie. Sięgnięcie po ikonografię Czarnej Madonny, narodowy mit jasnogórski i zderzenie polskiej dewocji z bezwzględnym chaosem metafizycznym miało w sobie gigantyczny potencjał. Pomysł z zaginionym boeingiem jako współczesną wersją „Latającego Holendra” czy przestrzeni zawieszonej między wymiarami to świetna baza pod rasowy thriller teologiczny.
Mróz ma niezaprzeczalną lekkość pióra – książkę czyta się płynnie, a chęć poznania prawdy o losie pasażerów trzyma przy lekturze. Problemem pozostaje jednak tonacja. Autor, przyzwyczajony do zawrotnego tempa prozy sensacyjnej, potraktował grozę zbyt powierzchownie, zapominając, że prawdziwy horror potrzebuje ciszy, narastającej atmosfery i etycznej powagi, a nie tylko kaskady fabularnych wolt.
Podsumowanie
Czarna Madonna to powieść nierówna. Jako próba wejścia w nowy gatunek budzi szacunek za odwagę przełamania schematu, ale jako horror religijny pozostawia spory niedosyt ze względu na brak naturalności i zbyt nachalne operowanie grozą.
Nie zmienia to faktu, że spotkanie z takim „wariantem Mroza” – eksperymentującym, szukającym nowej formuły i sięgającym po demonologię – było doświadczeniem ciekawym. Dla fanów twórczości autora lektura warta przekartkowania jako gatunkowa ciekawostka, choć do poziomu serii z komisarzem Forstem zdecydowanie jej daleko.


No responses yet