Grzech [2017] – Max Czornyj – recenzja

Niestety, ale niemal wszystko, co tworzy tkankę fabularną Grzechu, sprawia wrażenie boleśnie odtwórczego. To wszystko już było, już się w literaturze gatunkowej wydarzyło, i to nierzadko w znacznie subtelniejszej, bardziej dopracowanej formie. Podczas lektury nie opuszczało mnie wrażenie, jakbym pobieżnie śledziła wątki pozszywane grubymi nićmi z różnych, dobrze znanych historii o polowaniu na seryjnego mordercę. Debiutancka powieść Maxa Czornyja bez wątpienia „wybija się” na tle rodzimej konkurencji bezwzględną przemocowością, która raz po raz zakrawa na estetykę czystego gore. Problem w tym, że w moim odczuciu te skrajnie drastyczne, naturalistyczne opisy służą przede wszystkim tuszowaniu mielizn fabularnych – stają się pikantnym, emocjonalnym wabikiem dla czytelnika, który pochłonięty makabrą miałby rzekomo przeoczyć przewidywalność losów bohaterów.

O czym jest Grzech?

Lublin staje się areną bezwzględnego polowania. W mieście bez śladu znikają kobiety, a wkrótce potem śledczy odkrywają zwłoki zmasakrowane z przerażającym okrucieństwem i chirurgiczną metodycznością. Sprawca, ochrzczony przez media mianem Cztery Iksa, nie poprzestaje na samym odebraniu życia – bawi się ze śledczymi w makabryczną ciuciubabkę, preparując ciała i aranżując miejsca zbrodni w sposób mający rzekomo nosić znamiona chorego rytuału.

Do sprawy zostaje przydzielony komisarz Eryk Deryło – postać skrojona według najbardziej wyeksploatowanych klisz kryminału noir: zniszczony życiem, uwikłany w osobiste dramaty, zmagający się z nałogami i z trudem trzymający w ryzach własną psychikę. Deryło musi podjąć nierówną walkę z czasem i z mordercą, który zdaje się być zawsze o krok przed policją.

Szwy gatunkowe i problem z wtórnością toposów

Z perspektywy filologicznej i teorii literatury Grzech cierpi na syndrom mechanicznego montażu klisz. Czornyj czerpie z gotowych szablonów amerykańskiego thrillera psychologicznego (trudno nie zauważyć kalkowania dynamiki z powieści Thomasa Harrisa, Jeffery’ego Deavera czy filmowego Siedem Davida Finchera), ale brakuje tu autorskiego przetworzenia konwencji.

Mamy tu do czynienia z repetycją klasycznych figur:

  • Antagonista demiurg: seryjny morderca jest wszechwiedzący, wszechobecny, operuje niemal nadludzką logistyką i pozostawia rekwizyty mające nadać zbrodni pseudofilozoficzny naddatek,
  • Protagonista wrak: komisarz Deryło odhacza każdy możliwy punkt z listy cech zmęczonego życiem detektywa, przez co jego dramat zamiast budzić empatię, staje się papierowy i schematyczny,
  • Mechaniczna intryga: zwroty akcji są łatwe do przewidzenia dla każdego, kto przeczytał w życiu więcej niż kilka pozycji z tego nurtu. Konstrukcja tajemnicy opiera się na prostych zmyłkach, które nie wytrzymują próby głębszej analizy przyczynowo-skutkowej.

Gore jako proteza narracji: somatyzm bez transcendencji

Najciekawszym, a zarazem najbardziej problematycznym elementem powieści pozostaje jej radykalny somatyzm. Czornyj wchodzi na terytoria bezkompromisowego body horroru: opisy amputacji, obdzierania ze skóry, powolnego torturowania i rozpadu ludzkiego ciała są podane z aptekarską, wręcz pornograficzną dokładnością.

Jednak w przeciwieństwie do powieści, w których estetyka gore niesie ze sobą ładunek metaforyczny, antropologiczny czy egzystencjalny (jak w prozie Cormaca McCarthy’ego czy nawet u Piotrowskiego, gdzie ból ciała odzwierciedla rozpad tożsamości), w Grzechu makabra funkcjonuje wyłącznie jako bodziec szokowy. To czysty efekt obliczony na fizjologiczną reakcję obrzydzenia. Kiedy zdejmie się tę warstwę epatowania flakami i krwią, pod spodem zostaje dość wątła konstrukcja śledcza, w której brakowało miejsca na psychologiczne niuanse czy autentyczny, narastający suspens.

Podsumowanie

Grzech to powieść, która z pewnością znajdzie (i znalazła) swoich entuzjastów wśród czytelników szukających w kryminale przede wszystkim ekstremalnych wrażeń, wysokiego stężenia brutalizmu i szybkiej, niewymagającej rozrywki.

Dla mnie jednak to lektura zaledwie przeciętna. Przemocowość zakrawająca na gore nie jest w stanie w pełni zamaskować wtórności motywów ani przewidywalności finałowych rozstrzygnięć. Mimo to książkę czyta się dość sprawnie dzięki krótkim scenom i dynamicznemu montażowi, stąd ocena pozostaje na poziomie bezpiecznego średniaka.

Fabuła i tempo akcji
Kreacja bohaterów
Styl i język
Konteksty i motywy
Klimat i emocje
OCENA:

KATEGORIE

Kryminał

No responses yet

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *