Szafarz Grzegorza Brudnika to powieść pełna kontrastów – ma w sobie bezsprzecznie wiele momentów znakomitych, pulsujących rasowym, miejskim mrokiem, ale potyka się na mieliznach gatunkowych schematów i narracyjnych dysonansów. To książka, po którą sięgałam z dużymi oczekiwaniami, zwłaszcza że twardy, śląski urban noir na rodzimym gruncie to przestrzeń niezwykle wdzięczna, a zarazem wymagająca żelaznej dyscypliny twórczej. I choć lekturę pochłonęłam z niesłabnącym zaciekawieniem, trudno przejść obojętnie obok rys i pęknięć, które nie pozwalają postawić temu tytułowi najwyższej noty.
O czym jest książka?
Zima nad aglomeracją śląską nie ma w sobie nic z pocztówkowego uroku. Skąpane w błocie świętochłowickie osiedla, skute lodem bytomskie familoki i nieprzyjazna architektura przemysłowa tworzą scenerię dla polowania na bezwzględnego mordercę. Co roku, dokładnie w sylwestrową noc, ginie kolejna kobieta. Śledczy drepczą w miejscu, a zbrodnie noszą znamiona wyrachowanego, makabrycznego spektaklu.
W obliczu bezradności wymiaru sprawiedliwości zapada decyzja o sięgnięciu po ostateczną deskę ratunku: komisarza Rafała Lichego. To śledczy-legenda, który jednak zamiast błyszczeć na komendzie, tapla się we własnym upadku, szurając nosem po dnie alkoholowego ciągu. Rzucony w wir śledztwa, zmuszony do współpracy z zespołem, który traktuje go jak trupa na przepustce, Lichey próbuje rozkodować zamysł tytułowego Szafarza – zanim zegar wybije kolejną północ.
Klisze noir: upadły geniusz i sentymentalne dysonanse
Pod względem psychologii protagonisty Brudnik poszedł niestety w dość utartą, wręcz podręcznikową sztancę. Postać Rafała Lichego jest mocno tendencyjna: oto mamy kolejny w polskim kryminale wariant skrajnego alkoholika, który dosłownie wegetuje w rynsztoku, po czym dostaje tę mityczną „ostatnią drugą szansę” i niemal z dnia na dzień wraca do gry w swojej absolutnie najlepszej formie dedukcyjnej. O ile sam archetyp straceńca wpisuje się w kanon hardboiled, o tyle taka nagła, cudowna reaktywacja intelektualna budzi pewien czytelniczy dystans.
Jeszcze większy zgrzyt wywołuje wątek Tekli. W zamierzeniu miał to być zapewne element łagodzący chłód fabuły, ciepły, sentymentalny obrazek mający nadać opowieści oddech. W praktyce jednak ta relacja wypada zupełnie nieprzekonująco – pasuje do brudnej, ponurej konstrukcji tekstu jak pięść do oka i w zasadzie nie wnosi niczego istotnego do właściwej intrygi. Kiedy po naturalistycznych scenach zbrodni czy degrengolady czytelnik dostaje niemal telenowelowy kadr z Teklą smażącą rano jajecznicę, trudno nie odnieść wrażenia stylistycznego rozdźwięku.
Przesyt fizjologii kontra deficyt psychologii zła
Największy problem Szafarza tkwi jednak w sposobie, w jaki autor postanowił zbudować obiecany mrok. W powieści dominuje wszechobecna brutalność i seks. Seks, brutalność – i jeszcze raz seks.
Oczywiście konwencja noir nie boi się cielesności ani przemocy, jednak tutaj ich natężenie zaczyna ocierać się o przesyt. Prawdziwego, przejmującego mroku nie buduje się wyłącznie epatowaniem zwierzęcym spółkowaniem i anatomicznym okrucieństwem; groza powinna rodzić się z napięcia moralnego, atmosfery osaczenia i psychologicznej matni. Tymczasem w sferze, w której ten mrok powinien wybrzmieć najmocniej – czyli w portrecie tytułowego Szafarza – pojawia się wyraźny niedosyt. Mimo że autor przedstawia genezę i fakty z życia antagonisty, to w samą psychologię sprawcy wniknął zdecydowanie za płytko. A przecież to właśnie tam, w labiryncie motywacji i wewnętrznych pęknięć psychopaty, kryje się najbardziej fascynująca ciemność.
Cztery łapy na ratunek i wciągający rytm
Mimo tych zastrzeżeń, Szafarz posiada potężną zaletę, która ratuje go przed przeciętnością: kapitalne tempo i magnetyczną siłę przyciągania. Tę książkę po prostu czyta się z autentycznym zaangażowaniem – chłód śląskich ulic, duszność policyjnych korytarzy i dynamika dochodzenia sprawiają, że trudno odłożyć ją na bok.
Prawdziwym majstersztykiem obyczajowym okazała się natomiast relacja Lichego z psem – Sierścią. To bodaj najbardziej szczery, niewymuszony i emocjonalnie wiarygodny wątek w całej powieści. Zgorzkniały, poraniony glina i jego czworonóg tworzą duet, w którym nie ma miejsca na fałsz czy tanie pozy. To właśnie te interakcje nadają komisarzowi ludzki rys o wiele skuteczniej niż jakiekolwiek próby wikłania go w papierowe romanse.
Podsumowanie
Szafarz to bezkompromisowy, momentami nierówny, ale w ogólnym rozrachunku bardzo solidny miejski thriller. Choć autor potknął się o schematy, przeszarżował z fizjologią i poskąpił głębi samemu mordercy, wykreował świat, który wciąga bez reszty. Z całą pewnością dam tej serii kolejną szansę i sięgnę po następny tom, licząc na to, że Brudnik okiełzna publicystykę ciał na rzecz gęstszej wiwisekcji psychologicznej.


No responses yet