Słup ognia [2017] – Ken Follett – recenzja

Słup ognia traktowany jako zupełnie autonomiczna, samodzielna powieść z pewnością potrafi oczarować rozmachem, niezwykłym bogactwem historycznych opisów, plastycznym kolorytem epoki oraz żywym, tętniącym duchem XVI stulecia, który Ken Follett z wprawą ukrył pomiędzy zdaniami. Lecz dla czytelników całej sagi, noszących w pamięci intymne losy bohaterów Filarów Ziemi i Świata bez końca, będzie to bez wątpienia zupełnie inna lektura. Tym razem brytyjski autor decyduje się na radykalne przesunięcie środka ciężkości: na pierwszy plan bezapelacyjnie wysuwa wielką politykę, religijny fanatyzm oraz towarzyszącą im, gęsto plecioną sieć gabinetowych i wywiadowczych spisków.

Miejsca, które w poprzednich częściach miały ściśle określoną tożsamość, były żywymi organizmami, a wręcz pełnoprawnymi bohaterami i uczestnikami dramatycznych wydarzeń, teraz wyraźnie straciły na znaczeniu, stając się zaledwie tłem. Czy to dobrze? Czy źle? Z punktu widzenia ewolucji cyklu to po prostu naturalne, choć momentami bolesne świadectwo czasów, w jakich osadzona została akcja.

O czym jest Słup ognia?

Przenosimy się do roku 1558. Kingsbridge, niegdyś zdefiniowane przez wznoszenie monumentalnej katedry i zmagania cechów rzemieślniczych, staje się mikrokosmosem rozdartej religijną wojną Anglii. Na tronie zasiada młoda Elżbieta I Tudor, a kraj staje się celem katolickich zamachów wspieranych przez Francję, Hiszpanię i papiestwo.

Głównym protagonistą zostaje Ned Willard – młody, bystry protestant z Kingsbridge, który w imię miłości do katolickiej arystokratki Margery Fitzgerald próbuje początkowo stać ponad podziałami. Narastająca fala nienawiści szybko wciąga go jednak w tryby wielkiej historii: Ned trafia pod skrzydła sir Williama Cecila i staje się jednym z twórców pierwszej nowoczesnej siatki tajnych służb w Europie. Przez kolejne pół wieku śledzimy szpiegowską grę toczącą się między Londynem, Paryżem, Sewillą a Karaibami – od krwawej Nocy św. Bartłomieja, przez uwięzienie Marii Stuart, aż po starcie z hiszpańską Niezwyciężoną Armandą i spisek prochowy.

Od genius loci do geopolityki: deterytorializacja Kingsbridge

Z perspektywy kulturoznawczej i genologicznej Słup ognia dokumentuje fascynujący, choć ryzykowny proces deterytorializacji powieści historycznej. W Filarach Ziemi przestrzeń Kingsbridge funkcjonowała jako archetypiczne axis mundi – serce społeczności, wokół którego zbiegały się wszystkie nici ludzkiego losu. W Świecie bez końca most i szpital wciąż stanowiły nienaruszalny punkt odniesienia dla lokalnej tożsamości.

W Słupie ognia tożsamość miejsca ulega rozmyciu pod naporem wczesnonowożytnej globalizacji:

  • Utrata podmiotowości przestrzeni: Kingsbridge przestaje być domem i azylem; staje się zaledwie jedną z wielu stacji na mapie europejskiego teatru wojen. Fabularne centrum ucieka na dwory królewskie, do katedr Paryża i na pokłady okrętów wojennych.
  • Sekularyzacja dramatu: Miejsce sakralnego uniesienia budowniczych katedry zajmuje chłodna kalkulacja wywiadu. Katedra nie jednoczy już ludzi ku transcendencji – zamiast tego staje się polem walki ikonoklastów i areną ideologicznego terroru.
  • Świadectwo nowożytności: Ta zmiana to bezpośrednia konsekwencja ducha XVI wieku. Wiek reformacji to epoka, w której mikroświat feudalny musiał ugiąć się przed narodzinami wczesnonowoczesnego państwa narodowego, centralizacji władzy i powszechnej inwigilacji.

Narodziny tolerancji kontra zaraza fanatyzmu

Bez wątpienia na szczególną uwagę zasługuje ta partia dzieła, która opisuje początkowe lata panowania królowej Elżbiety. Follett z ogromną empatią i literackim wyczuciem odmalował towarzyszące wstąpieniu młodej monarchini na tron nadzieje, powszechny entuzjazm oraz rodzący się, piękny w swojej czystej szczerości ludzki idealizm.

Pragnienie stworzenia państwa, w którym „nikt nie będzie otwierany z powodu swoich myśli” i gdzie wiara przestanie być wyrokiem śmierci, stanowi moralny fundament postawy Neda Willarda. Pisarz w przejmujący sposób ukazuje jednak tragiczny paradoks oświeconego władcy: aby chronić rodzącą się tolerancję i wolność sumienia przed fanatykami gotowymi podpalić świat, państwo musi stworzyć bezwzględny aparat przemocy, cenzury i szpiegostwa.

Wielkim atutem pozostaje również panorama wojen religijnych w Europie. Opis paryskiej Nocy św. Bartłomieja czy hiszpańskiej inkwizycji uderza brutalnym realizmem, przypominając, jak łatwo teologiczny dogmat przekształca się w ślepe ludobójstwo.

Podsumowanie

Słup ognia to świetnie skonstruowany, dynamiczny thriller szpiegowski w renesansowym kostiumie, który czyta się z niesłabnącą ciekawością. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że porzucenie kameralnego, intymnego klimatu Kingsbridge na rzecz wielkich salonów politycznych pozbawiło tę opowieść części dawnego, emocjonalnego magnetyzmu. Zamiast głębokiego związku z budowniczymi i ich dziełem, dostajemy sprawną, nieco chłodniejszą szachownicę intryg.

Solidna, wartościowa lektura niosąca potężny ładunek wiedzy i barwnych obrazów XVI stulecia – wciąż bardzo dobra, ale w zestawieniu z poprzednimi tomami zasługująca na sprawiedliwą siódemkę.

Fabuła i tempo akcji
Kreacja bohaterów
Styl i język
Konteksty i motywy
Klimat i emocje
OCENA:

No responses yet

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *